Më 23 shtator mbushen 90 vjet nga shpërthimi i Kryengritjes së Shtatorit – shprehje e mungesës së stabilitetit politik dhe e krizës së demokracisë në Bullgari pas Luftës së Parë Botërore.

Humbja e luftës çoi në forcimin e qëndrimeve të majta në vend. Në vitet 1920-1923 në pushtet ishte partia më madhe e majtë – Bashkimi Agrar Popullor Bullgar. Filluan disa reforma, por udhëheqja ishte lidhur me disa raste korrupsioni dhe autoritarizmi. Bashkimi Agrar Popullor Bullgar u gjend në izolim dhe u rrëzua me një komplot ushtarak më 9 qershor të vitit 1923. Pas komplotit kryeministër i Bullgarisë u bë Aleksandër Cankov. Në përgjigje të kësaj shpërtheu Kryengritja e Qershorit, e cila u shua shumë shpejt. Ajo nuk mori përkrahjen e Partisë Komuniste, e cila ruajti neutralitet.

“Në atë kohë, nga 12 deri më 23 qershor, në Moskë u zhvillua një plenum i Komitetit Ekzekutiv të Internacionalit Komunist – tregon historiani prof. Ljudmill Spasov. – Në këtë plenum taktika e Partisë Komuniste Bullgare ishte kritikuar shumë fort. Vasill Kollarov (i cili në atë kohë ishte sekretar i përgjithshëm i Kominternit) u dërgua në Bullgari. Pas mbërritjes së tij, ai i dërgoi një telegram Moskës, ku ishte shënuar se situata në vend është e qetë, se komunistët e arrestuar rreth 9 qershorit, tashmë janë çliruar dhe se ka censurë, por nuk ka kushte për luftë revolucionare.”

Mirëpo reaksioni i Kominternit ishte i ashpër. Komunistët gjermanë deklaruan se proletariati në vendin e tyre është i gatshëm për të kryer një revolucion socialist. Në Moskë ishin të mendimit se ai do të çonte në revolucione të suksesshme në shtete të tjera evropiane. Dhe kjo ndikoi mbi ngjarjet e mëtejshme në Bullgari.

“Kominterni kishte një pozitë shumë të rreptë sa u përket komunistëve bullgarë, të cilët vazhdonin ta mbronin pozitën e tyre. Madje Georgi Dimitrov (i cili do të bëhej një figurë e shquar në lëvizjen komuniste ndërkombëtare) deklaroi se rrëzimi i qeverisë së Bashkimit Agrar Popullor Bullgar është një akt shumë progresiv – shpjegon prof. Spasov. – Kishte nevojë për ndërhyrje nga ana e Kominternit. Në fillim të gushtit në Bullgari u dërgua një agjent i Kominternit – Aleksandër Abramoviç – Çutev. Nën presionin e tij Vasill Kollarov ishte detyruar për ta ndryshuar pozitën e tij të parë. Motivet për këtë ishin së pari revolucioni i pritur në Gjermani, së dyti – bisedimet e filluara në Moskë midis Organizatës së Brendshme Revolucionare Maqedonase dhe qeverisë sovjetike dhe së treti gatishmëria e shprehur nga emigracioni i Bashkimit Agrar Popullor Bullgar për pjesëmarrje në një kryengritje gjatë muajit gusht për rrëzimin e qeverisë së Aleksandër Cankovit. Kështu, në fillim të gushtit, Partia Komuniste Bullgare filloi përgatitjen e një kryengritjeje.

Partia Komuniste Bullgare filloi bisedime me Organizatën e Brendshme Revolucionare Maqedonase. Lideri i saj Todor Aleksandrov vuri kushtin që të mos ngrihet kryengritje në Bullgarinë Jugperëndimore, në krahinën e Petriçit, sepse kjo do të çonte në ndërhyrje jugosllave. Ai deklaroi se në rast se ky kusht respektohet, është i gatshëm për të mirëmbajtur neutralitet. Si qendër e kryengritjes ishte zgjedhur Bullgaria Veriperëndimore, afër kufirit me Jugosllavinë. “Kjo ishte lidhur me revolucionin e planifikuar në Gjermani. Një krizë në marrëdhëniet midis Bullgarisë dhe Jugosllavisë, një kaos në Ballkan do të lehtësonte fitoren e revolucionit gjerman – sqaron prof. Spasovi. – Në Moskë vetëm Stalin kishte rezerva sa u përket mundësive revolucionare të proletariatit gjerman, por madje vetë ai ishte detyruar për të refuzuar vërejtjet e veta, duke pasur parasysh situatën revolucionare ndërkombëtare.”

© Foto: arkiv

Kryengritës në Mëglizh